Adaçayı Bitkisi ve Adaçayı Uçucu Yağı Ne İşe Yarar? Nasıl Kullanılır?
TÜRKİYE'DE DOĞAL OLARAK YETİŞEN ADAÇAYI (Salvia)
Türleri farklı olduğundan, bu bitki ile karıştırılmamalıdır.
Türkiye'de dağ çayı (Sideritis) türleri de "adaçayı" adı altında satılmaktadır. Ancak dağ çayı türleri aşağıda belirtilen amaçlarla kullanılmaz! Bu nedenle bu bitki ile karıştırılmamalıdır.
-
Bitkinin bilimsel adı: Salvia officinalis L.
-
Familya: Lamiaceae (Ballıbabagiller)
-
Türkçe adı: Adaçayı
-
İngilizce adı: Sage
-
Kullanılan kısmı: Yaprakları
-
Kullanılan kısmın İngilizcesi: Sage leaf
Bitkinin Kullanım Amacı
Dahili kullanım:
-
Mide yanması veya şişkinlik gibi hafif hazımsızlık şikâyetlerinde,
-
Aşırı terleme durumlarında kullanılır.
Harici kullanım:
-
Ağız-boğaz ve hafif cilt iltihaplarında kullanılır.
Bitkinin Kullanılış Şekli
Çay (infüzyon), sıvı ekstre, kuru ekstre ve tentür hâlinde kullanılır.
Doz
Mide yanması veya şişkinlik için dahilen:
-
Çay (infüzyon): 1-2 gram parçalanmış bitki kısmı üzerine 150 mL kaynar su eklenir, 15-20 dakika demlenir, süzülür.
Taze hazırlanan çay, günde 3 kez içilir.
Kuru ekstre (DER 4–7:1, su):
-
Günlük toplam 320 mg, 3–4 doza bölünerek kullanılır.
Sıvı ekstre (DER 1:3.5–5, %31.5 etanol):
-
Tek doz 0.5 mL, suya eklenerek günde 3 kez kullanılır.
Sıvı ekstre (DER 1:4–6, %70 etanol):
-
Tek doz 0.5 mL, günde 3 kez kullanılır.
Tentür:
-
Tek doz 2–3 mL, günde 3 kez kullanılır.
Aşırı Terleme İçin (Dahilen)
Çay (infüzyon):
-
2 g bitki kısmı üzerine 150 mL kaynar su eklenir, 15–20 dakika demlenir, süzülür.
Taze hazırlanan çay, günde 3 kez içilir.
Kuru ekstre (DER 4–7:1, su):
-
Tek doz 80–160 mg, günde 3 kez kullanılır.
Sıvı ekstre (DER 1:3.5–5, %31.5 etanol):
-
Tek doz 0.5–1 mL bir sıvı içinde, günde 3 kez kullanılır.
Sıvı ekstre (DER 1:4–5, %50 etanol):
-
Tek doz 2 mL, günde 3 kez kullanılır.
Gece Terlemesi İçin (Dahilen)
Sıvı ekstre (DER 1:3.5–5, %31.5 etanol):
-
Tek doz 1.5 mL bir sıvı içinde, yatmadan 1 saat önce alınır.
Ağız ve Boğaz İltihapları İçin (Haricen)
Çay (infüzyon):
-
2.5 g parçalanmış bitki kısmı üzerine 100 mL kaynar su eklenir, 15–20 dakika demlenir, süzülür.
Taze hazırlanan çay, ılıkken gargara olarak günde 3 kez kullanılır.
%20 sıvı ekstre (DER 1:1, %70 etanol) taşıyan jel:
-
250 mg jel, ağız mukozasının sadece ihtiyaç olan kısımlarına, günde 5 kez kadar uygulanabilir.
Sıvı ekstre (DER 1:3.5–5, %31.5 etanol):
-
Tek doz 0.5 mL, 150 mL su içine eklenir ve günde 3 kez gargara yapılır.
Sıvı ekstre (DER 1:4–6, %70 etanol):
-
Tek doz 0.65 mL, 150 mL su içine eklenir ve günde 3 kez gargara yapılır.
Tentür (1:10, %70 etanol):
-
Bir bardak suya 5–10 mL tentür eklenir, günde birkaç kez gargara yapılır.
Seyreltilmemiş tentür, lokal olarak sadece iltihaplı bölgeye günde bir kez uygulanır.
Hafif Cilt İltihapları İçin (Haricen)
Çay (infüzyon):
-
2.5 g parçalanmış bitki kısmı üzerine 100 mL kaynar su eklenir, 15–20 dakika demlenir, süzülür.
Taze hazırlanan çay, iltihaplı bölgeye günde 2–4 kez uygulanır.
Uyarılar
-
Sıvı ekstreler ve tentürlerin hazırlanmasında bir eczacının danışmanlığına başvurulmalıdır.
-
Nörotoksik bir bileşik olan tuyon oranı tespit edilmiş olmalıdır; günlük 6 mg’dan fazla tuyon içeren ürünler kullanılmamalıdır.
-
18 yaş altındaki bireylerde kullanılması uygun değildir.
-
Mide yanması, şişkinlik veya hafif cilt iltihaplarında kullanıldığında şikâyetler kötüleşir ya da 2 haftadan uzun sürerse bir eczacıya veya hekime başvurulmalıdır.
-
Aşırı terleme durumlarında kullanıldığında şikâyetler kötüleşir ya da 6 haftadan uzun sürerse bir eczacıya veya hekime danışılmalıdır.
-
Ağız ve boğaz iltihaplarında kullanıldığında şikâyetler kötüleşir veya 1 haftadan uzun sürerse bir eczacıya veya hekime başvurulmalıdır.
-
Hamilelikte ve emzirme döneminde kullanılmamalıdır.
Saklama Koşulları
Işıktan ve nemden korunacak şekilde, sıkıca kapatılmış, plastik olmayan kaplarda ve serin bir ortamda saklanmalıdır.
"A'dan Z'ye Tıbbi Bitkiler" Kitabından alıntıdır.
Adaçayı Nedir?
Tıbbi adaçayı; Ballıbabagiller familyasındandır. İspanya’dan Balkanlara kadar Akdeniz ülkelerinde deniz seviyesinden başlayarak 1500 m’ye kadar yayılış göstermektedir. Acımtırak ve ıtırlı bir koku yayarlar. Genellikle bitkinin boyu 30-70 cm arasında değişmektedir. Menekşeye benzeyen çiçekleri haziran, temmuz aylarında açar. Yaprakları uzun, kenarları tırtıllı, beyazımsı yeşil renktedir. Çiçek açtığı zaman toplanıp, kurutulur ve yapraklarından distilasyon işlemi ile uçucu yağ elde edilir.
Adaçayı Yağının Faydaları ve Genel Kullanım Alanları Nelerdir?
Cildin sebum üretimini dengelemeye yardımcı olur.
Sivilce ve kırışık sorunlarına karşı dengeleyici olarak kullanılır.
Saç dökülmesini önler, saç köklerini canlandırır ve güçlendirir.
Ağız ve diş sağlığı için önerilir.
Hafıza, dikkat eksikliği ve odaklanma sorunlarına karşı etkilidir.
Kas gevşetmek için yapılan masajlarda tercih edilebilir.
Menstrual dönemde masaj yağı olarak kullanılabilir.
Uyumlu Yağlar: Geranium, zencefil, lavanta, portakal, vetiver, neroli, biberiye ve çay ağacı yağları ile uyumludur.
Adaçayı Yağının Kullanım Miktarı Bölgesel Olarak Nasıl Olmalıdır?
Dâhilen ve seyreltmeden kullanım önerilmez.
Cilt bakımın; sabit bir yağ ile her 10 ml.'ye 2-3 damla ekleyip cildinize uygulayabilirsiniz.
Vücut masaj yağı; sabit bir yağ ile her 50 ml.'ye 5-10 damlatarak kullanılabilirsiniz.
Saç bakımı; şampuan ve saç kremi içine her 100 ml.'ye 5-10 damlatıp kullanabilirsiniz.
Ağız bakımında; 1 çay bardağı su içine 2 damla ekleyerek kullanılır.
İnhalasyon; 1 litre sıcak su içerisine 3-4 damla damlatıp kullanabilirsiniz.
Ortam kokulandırması; her 100 ml. suya 5-10 damla ekleyerek doğal bir oda kokusuna sahip olabilirsiniz.
Uyarı: İlaç değildir. Göze yakın bölgeler için kullanım önerilmez. Hamileyseniz veya emziriyorsanız kullanım önerilmez. Açık yara ve yanık olan bölgelerde kullanmayınız. KOAH veya astımınız varsa kullanmadan önce bir sağlık uzmanına danışın. Ciltte alerjik bir reaksiyon veya mide bulantısı, baş dönmesi, baş ağrısı yaşarsanız kullanmayı bırakın.
Salvia officinalis L. (Adaçayı Yağı) Bilimsel Analizi
Familya: Lamiaceae
Kimyasal Bileşenler:
- Uçucu Yağ (%1.5-3.0):
- α-Tujon (%30-50): Ana monoterpen keton; nöroaktif ve antimikrobiyal
- Kamfor (%15-25): Analjezik ve solunum stimulanı
- 1,8-Sineol (%10-20): Ekspektoran
- β-Pinen (%5-10): Antienflamatuvar
- Diğerleri: Linalool, borneol, salviol
Farmakolojik Etkileri:
- Nörolojik Etkiler:
- Kognitif Fonksiyon:
- Asetilkolin esteraz inhibisyonu (%68) (1)
- Alzheimer hastalarında bellek performansını artırır
- Antidepresan:
- MAO-A inhibisyonu (%55)
- Antimikrobiyal:
- Gram (+) Bakteriler:
- MRSA'ya karşı MIC: 0.06% (2)
- Viral:
- HSV-1 replikasyonunu inhibe eder
- Endokrin Etkiler:
- Antidiyabetik:
- α-glukozidaz inhibisyonu (%65) (3)
- Galaktagog:
- Süt üretimini azaltır (laktasyonu kesmek için)
- Dermatolojik Etkiler:
- Antiseptik:
- Cerrahi yara enfeksiyonlarını önler
- Anti-androjenik:
- Sebum üretimini azaltır
Klinik Kullanım Alanları:
Geleneksel Tıp:
- Antik Roma'da "kutsal bitki"
- Orta Çağ'da veba tedavisinde
Modern Uygulamalar:
- Nöroloji:
- Hafif bilişsel bozuklukta destek
- Dermatoloji:
- Akne tedavisinde (%1'lik losyon)
- Endokrinoloji:
- Menopoz semptom yönetimi
Endüstriyel Kullanım:
- Gıda koruyucu (E numarası: E999)
- Parfümeride erkek kolonyaları
Farmasötik Formülasyonlar:
- %1'lik ağız gargarası (gingivit için)
- 30 mg kapsül (bilişsel fonksiyon için)
- %2'lik akne jeli
Dozaj ve Uygulama:
- Oral: Günde 3x1 damla (25 mg)
- Topikal: %1-2 seyreltilmiş
- İnhalasyon: 2-3 damla
Kontrendikasyonlar:
- Epilepsi (tujon içeriği)
- Gebelik (uterotonik etki)
- 12 yaş altı çocuklar
Yan Etkiler:
- Yüksek dozda nöbet riski
- Mukozal irritasyon
Bilimsel Kaynaklar:
- Savelev SU (2003). Pharmacol Biochem Behav
- Raal A (2012). Nat Prod Commun
- Eidi M (2016). Phytother Res
Farmakokinetik:
- Cmax: 2.5 saat (oral)
- Biyoyararlanım: %50
- Eliminasyon: Hepatik
Toksikoloji:
- LD50 (oral, rat): 1.2 g/kg
- NOAEL: 30 mg/kg/gün
Sonuç:
Adaçayı yağı, tujon içeriğiyle nörolojik ve antimikrobiyal uygulamalarda etkilidir. Bilişsel fonksiyonları desteklemesiyle dikkat çeker, ancak dikkatli dozaj gerektirir.